Iedereen heeft het over hoe je AI gebruikt. Bijna niemand schrijft over wanneer je AI moet gebruiken. En misschien nog belangrijker: wanneer niet.
Dat tweede onderscheid is waar professionals worden getest. Want AI is sneller dan menselijk denken, maar denkt niet beter. AI klinkt zelfverzekerd, maar weet niet wat het niet weet. AI kan output produceren waar je weken aan zou werken, maar soms is het werk er waarvoor het de moeite waard is om die weken te besteden.
Deze gids is een denkraamwerk. Geen prompt-trucs. Geen tool-vergelijking. Een raamwerk dat je helpt om voor elke werkbeslissing een betere keuze te maken: AI inzetten, AI gebruiken als hulpmiddel, of AI bewust niet gebruiken.
Lange tekst, maar elke sectie is een werkinstrument. Bookmark hem. Stuur hem naar je team.
IN DEZE GIDS
De drie zones van AI-gebruik
Het beslisraamwerk: vier vragen voor elke taak
De zeven situaties waarin je AI altijd moet gebruiken
De zeven situaties waarin je AI nooit moet gebruiken
De grijze zone: zes situaties met spelregels
Voorbeelden per beroepsgroep
Het persoonlijke afwegingskader
De drie zones van AI-gebruik
Elk werkmoment valt in een van drie zones. Wie het verschil tussen die zones leert herkennen, neemt fundamenteel betere beslissingen over wanneer AI helpt en wanneer het juist nadelig is.
ZONE 1 — GROEN
AI inzetten zonder twijfel
Taken zonder gevoelige data, met goed verifieerbare output, waar snelheid belangrijker is dan perfectie en waar de kosten van een fout laag zijn.
ZONE 2 — ORANJE
AI met spelregels
Taken waar AI helpt mits er duidelijke kaders zijn. Output altijd controleren. Geen vertrouwelijke data invoeren. Beslissingen blijven menselijk.
ZONE 3 — ROOD
AI bewust niet gebruiken
Taken waar AI meer schade dan winst oplevert. Vertrouwelijke informatie, gevoelige beslissingen over mensen, situaties waar menselijk oordeel essentieel is.
De fout die de meeste professionals maken is dat ze in alle drie de zones hetzelfde reageren. Of altijd AI gebruiken, of altijd vermijden. Beide aanpakken laten waarde liggen of nemen onnodig risico. Het raamwerk hieronder helpt om per taak in welke zone je zit.
Het beslisraamwerk: vier vragen voor elke taak
Elke keer dat je overweegt AI in te zetten voor een taak, doorloop je deze vier vragen. Twee minuten werk. Je weet daarna in welke zone je zit en wat je moet doen.
1
Bevat deze taak vertrouwelijke informatie?
Klantgegevens, persoonsgegevens, contracten, interne strategie, financiële data, juridische dossiers. Zo ja, dan is een gratis AI-tool uitgesloten en moet je werken met een zakelijk abonnement met verwerkersovereenkomst, of de taak handmatig doen.
2
Kun je de output verifiëren?
AI hallucineert. Als jij de output niet kunt controleren, mag je het niet gebruiken. Een samenvatting van een document dat je zelf gelezen hebt: prima. Een onderzoek naar een onderwerp waar je niets van weet: alleen als je daarna alles natrekt.
3
Wat zijn de gevolgen als de output fout is?
Een typo in een interne notitie is een typo. Een fout in een offerte is een verloren deal. Een fout in een medische beoordeling is een mensenlevens-kwestie. Hoe groter de gevolgen, hoe meer menselijk oordeel nodig is.
4
Gaat de taak over een mens of een beslissing over een mens?
Werving, beoordeling, promotie, ontslag, kredietverlening, medische diagnose. Bij elk van deze vraagstukken is AI hooguit een hulpmiddel, nooit de beslisser. De wet eist dat ook. En jij wilt het zelf ook niet anders.
Heb je twee of meer keer ja geantwoord op een risico-element? Dan zit je in de oranje of rode zone. Eén keer ja: oranje met spelregels. Geen ja: groene zone, ga je gang.
7 situaties waarin je AI altijd zou moeten gebruiken
Dit zijn de groene-zone-taken. AI inzetten zonder twijfel. Niet inzetten betekent productiviteit weggeven die je had kunnen krijgen.
01 — Brainstormen en ideeën genereren
Twintig invalshoeken voor een blog. Vijftig namen voor een nieuw product. Tien manieren om een probleem te benaderen. AI is snel en kwantitatief, jij kiest de winnaar.
02 — Eerste versies van schrijfwerk
Een conceptmail, een eerste opzet van een rapport, een ruwe nieuwsbriefdraft. AI haalt je voorbij het lege scherm. Jij maakt het af.
03 — Documenten samenvatten die je zelf hebt
Een rapport van vijftig pagina's terugbrengen naar de drie kernpunten. Een vergaderverslag inkorten. Werkt prima zolang het document niet vertrouwelijk is en je weet of de samenvatting klopt.
04 — Vertaling en herformulering
Tekst vertalen, formeler maken, korter maken, voor een andere doelgroep aanpassen. AI is hier sterker dan de meeste mensen.
05 — Code uitleggen of debuggen
Niet-technische professionals kunnen via AI leren wat een script doet. Developers gebruiken AI om foutmeldingen te begrijpen en oplossingen te vinden.
06 — Vergaderingen voorbereiden
Tegenargumenten doordenken, mogelijke vragen voorspellen, agenda opstellen, sterke en zwakke punten van een voorstel verkennen. AI helpt je beter beslagen ten ijs.
07 — Onderzoek naar bekende onderwerpen
Een onderwerp verkennen waar je iets van weet. Je kunt fout van goed onderscheiden in de output. Onbekende onderwerpen vragen om bronvermelding en menselijke verificatie.
7 situaties waarin je AI nooit zou moeten gebruiken
Dit zijn de rode-zone-taken. AI inzetten betekent risico nemen dat je niet kunt verantwoorden. Doe het niet, ongeacht hoe verleidelijk de tijdwinst lijkt.
01 — Vertrouwelijke klant- of patiëntinformatie verwerken
In een gratis AI-account is dit een datalek onder de AVG. Ook met een zakelijk abonnement: alleen na expliciete goedkeuring van de organisatie en met de juiste verwerkersovereenkomst.
02 — Eindbeslissingen over mensen
Wie wordt aangenomen, wie krijgt promotie, wie krijgt een lening, wie wordt ontslagen. AI kan input leveren, maar de beslissing blijft bij een mens. Wettelijk en ethisch.
03 — Juridische stukken zonder advocaat-controle
Contracten opstellen of beoordelen op basis van AI-output is gevaarlijk. AI verzint clausules en verkeerd interpreteert wettelijke termen. Gebruik het hooguit als eerste opzet voor een jurist.
04 — Medische diagnoses en behandeladviezen
AI kan ondersteunen, niet beslissen. Een arts die zonder kritische blik een AI-suggestie volgt, faalt in zijn toezichthoudende rol. Onder de EU AI Act is dit hoog-risico.
05 — Feiten verzinnen waar je geen kennis van hebt
Cijfers, statistieken, namen, gebeurtenissen. AI hallucineert overtuigend. Als jij geen domeinkennis hebt om fouten te zien, moet je zelf bronnen checken voordat je iets gebruikt.
06 — Communicatie waar empathie de kern is
Een condoleance, een ontslagbrief, een gesprek na slecht nieuws, een excuus na een zware fout. AI kan formuleringen leveren, maar mensen voelen het verschil tussen oprecht en gegenereerd.
07 — Werk waarbij jouw oordeel het product is
Een strategisch advies, een beoordeling, een eindredactie, een ontwerp. Niet omdat AI dit niet kan, maar omdat juist hier je eigen denken het werk is dat de klant koopt. Outsource het niet.
De grijze zone: 6 situaties met spelregels
Hier wordt het interessant. De meeste werktaken vallen niet in groen of rood. Ze vallen in de oranje zone waarin AI nuttig is, mits je de spelregels kent.
Klantcommunicatie
Spelregel: AI mag helpen formuleren, maar elke mail wordt gelezen en aangepast door een mens voor verzending. Geen klantnamen of dossiergegevens in een gratis tool.
Marketing en social media
Spelregel: AI kan eerste versies leveren, maar de stem van het merk komt van een mens. Iedereen ziet AI-content. Origineel werk valt op.
Data-analyse
Spelregel: AI is een handige assistent voor wie niet kan programmeren. Voer geen ruwe persoonsdata in. Gebruik gefingeerde of geanonimiseerde data voor exploraties.
HR-processen behalve eindbeslissingen
Spelregel: AI mag helpen bij het opstellen van vacatureteksten of het voorbereiden van een functioneringsgesprek. Beslissingen blijven menselijk. Documenteer hoe AI is gebruikt.
Strategische voorbereiding
Spelregel: Gebruik AI om scenario's en tegenargumenten te verkennen. Niet om het strategisch advies te schrijven. Laat het wel je denken aanscherpen.
Kennisontwikkeling
Spelregel: AI als sparring-partner is uitstekend voor leren. Maar verifieer feiten in echte bronnen. Een AI-uitleg is een startpunt, geen eindpunt.
Het raamwerk per beroepsgroep
Theorie is leuk, toepassing is beter. Hieronder per veelvoorkomende beroepsgroep een concreet beeld van wat in groen, oranje en rood valt.
HR-professional
Groen — Vacatureteksten herschrijven, interviewvragen voorbereiden, wervingsmails opstellen, beleidsdocumenten samenvatten.
Oranje — Functioneringsgespreksverslagen op basis van eigen aantekeningen herschrijven (geen namen invoeren), trends in medewerkerstevredenheidsdata analyseren met geanonimiseerde data.
Rood — CV's screenen of rangschikken via AI, beslissingen over promoties of ontslag laten beïnvloeden door AI-analyse, persoonsgegevens van medewerkers in gratis tools invoeren.
Jurist of bedrijfsjurist
Groen — Wetteksten samenvatten, juridische concepten uitleggen aan niet-juristen, vergelijken van publiek beschikbare rechtspraak.
Oranje — Eerste opzet van standaard contractclausules (mits door jurist gecontroleerd), risicoanalyse van gefingeerde scenario's, voorbereiding van argumenten met geanonimiseerde casuïstiek.
Rood — Cliëntdocumenten in gratis AI-tools, definitieve juridische adviezen baseren op AI-output, jurisprudentie laten verzinnen door AI (komt voor, gevolgen ernstig).
Zorgprofessional
Groen — Medische literatuur samenvatten, patiëntfolders opstellen op basis van protocollen, anatomische uitleg voor educatie.
Oranje — Triagebeslissingen ondersteunen met AI-systemen die hiervoor zijn gevalideerd, EPD-notities verbeteren met geanonimiseerde tekst, opleidingsmateriaal voor collega's.
Rood — Patiëntgegevens in publieke AI-tools, AI-diagnoses zonder validatie volgen, medicatieadviezen op basis van ChatGPT, behandelplannen automatisch laten genereren.
Marketeer
Groen — Brainstormen over campagne-ideeën, eerste versies van blogs en social posts, vertaling naar andere talen, het aanpassen van toon naar verschillende doelgroepen.
Oranje — Klantsegmentatie op geanonimiseerde data, A/B-test ideeën genereren, conceptanalyse van publiek campagnemateriaal van concurrenten.
Rood — Klantdata in gratis tools voor personalisering, content publiceren zonder menselijke eindredactie, fake reviews of getuigenissen genereren, deepfakes van merkambassadeurs.
Financieel professional
Groen — Financiële concepten uitleggen, eerste opzet van interne rapportages op basis van publieke cijfers, marktupdates samenvatten.
Oranje — Modellen of formules controleren met geanonimiseerde data, scenarioplanning, risicoanalyse op basis van publieke informatie.
Rood — Klantfinanciën in publieke tools, kredietbeoordelingen automatiseren via AI, jaarrekeningen laten genereren zonder menselijke audit, beleggingsadvies op basis van AI-output.
Docent of opleider
Groen — Lesvoorbereiding, oefenvragen genereren, voorbeelden bij theorie, samenvattingen van leerstof voor studenten.
Oranje — Feedback op werk concipiëren (eindredactie blijft menselijk), differentiatiemateriaal opstellen, lesmateriaal vertalen naar andere niveaus.
Rood — Cijfers laten bepalen door AI, automatische plagiaatdetectie zonder menselijke review als enige bewijs, persoonlijke leerlingdata in publieke tools.
Het persoonlijke afwegingskader
Elk raamwerk valt of staat met de mens die het toepast. Daarom: drie principes die je altijd kunt gebruiken, ongeacht je rol of taak.
PRINCIPE 1
Als jij de output niet zou kunnen maken, mag je hem niet zonder controle versturen.
AI is een hulpmiddel, geen vervanging. Output die jij niet inhoudelijk kan beoordelen, mag niet jouw werk worden.
PRINCIPE 2
Bij twijfel: de tool is niet schuldig, jij bent verantwoordelijk.
Een fout in AI-output die naar buiten gaat met jouw naam erop, is jouw fout. De AI heeft geen gevolgen, jij wel.
PRINCIPE 3
Snelheid is geen vervanger voor zorgvuldigheid.
AI maakt je sneller. Dat is winst die je investeert in betere controle, niet in meer output. Anders verlies je kwaliteit ondanks de snelheid.
De kern
AI-geletterdheid gaat niet over kennen wat AI kan. Het gaat over weten wanneer je het inzet en wanneer je het bewust niet inzet. Dat onderscheid is wat een professional onderscheidt van iemand die AI gebruikt.
Het raamwerk in deze gids is een denkgereedschap. Het werkt alleen als je het regelmatig toepast tot het automatisch wordt. Op een gegeven moment hoef je de vier vragen niet meer expliciet te stellen. Je voelt gewoon waar een taak in valt.
Tot dat punt: stel jezelf bij elke nieuwe AI-taak deze vragen. Twee minuten investering. Een stuk minder fouten en een stuk meer kwaliteit.
Wil je dat je hele team zo werkt?
De AIGA-training brengt dit denkraamwerk over op alle medewerkers. Praktisch, gecertificeerd, in één werkdag toepasbaar.
Of doe eerst de gratis AI Readiness Scan en zie waar je team nu staat.
Deze gids waardevol gevonden?
Stuur hem door naar een collega die hem ook nodig heeft. Of bookmark hem als referentie voor je eigen werk.
Ferry Hoes
Ferry Hoes is veelgevraagd spreker en trainer op het gebied van AI-geletterdheid. Hij staat meermaals per maand op het podium voor organisaties zoals a.s.r., VodafoneZiggo en verschillende ministeries. In 2020 won hij de Anti-Discriminatie AI-Hackathon van de Nederlandse overheid.