Een verzekeraar in Utrecht rolde vorig jaar een AI-training uit. Verplicht voor alle medewerkers. Twee uur e-learning. Multiple choice aan het einde. Iedereen slaagde.
Drie maanden later draaide HR een audit. Marketing plakte nog steeds klantgegevens in gratis ChatGPT. Finance maakte forecasts met prompts die niemand kon uitleggen. Inkoop gebruikte een AI-tool die nooit was beoordeeld op risico.
Het vinkje stond. Het gedrag veranderde niet.
Dit is geen uitzondering. Het is het standaardresultaat van een aanpak die AI behandelt als juridische oefening in plaats van als vaardigheid. En het is precies waarom veel Nederlandse organisaties straks netjes voldoen aan hun eigen documentatie, en alsnog in de problemen komen als de toezichthouder belt.
Waarom de procesmatige aanpak niet werkt
Compliance-training werkt vanuit één aanname: als mensen de regels kennen, volgen ze ze. Voor AI klopt die aanname niet.
AI-gebruik is geen handeling met duidelijke grenzen. Het is een continu oordeel. Wanneer wel, wanneer niet. Welke tool. Hoeveel context delen. Wat dubbelchecken. Een checklist kan dat niet vangen, want elke situatie is net iets anders.
Daar komt bij dat AI-gebruik vaak verborgen is. Een medewerker die ChatGPT op zijn telefoon gebruikt voor werk, valt buiten elke registratie. Schaduw-AI is geen technisch probleem. Het is een gevolg van training die niet aansluit bij hoe mensen daadwerkelijk werken.
En de e-learning zelf? Die ontstaat los van context. Algemene voorbeelden, generieke risico's, geen aansluiting bij wat mensen op hun eigen scherm doen. Het brein slaat het op als ruis en gaat verder met de werkdag.
Wat een mensgerichte aanpak anders doet
De mensgerichte aanpak begint niet bij regels. Hij begint bij gebruik.
De eerste vraag is: hoe gebruiken medewerkers AI nu? Welke tools, voor welk werk, met welke risico's. Pas als dat helder is, volgt training. En die training gaat over hun situaties, niet over abstracte scenario's uit een module.
Drie elementen maken het verschil.
Oefening boven uitleg. Mensen leren AI gebruiken door AI te gebruiken. Niet door video's te kijken. In groepen, met echte werkvragen, onder begeleiding van iemand die zowel de techniek als het werk snapt.
Oordeel boven regels. Het doel is niet dat iemand een lijst onthoudt. Het doel is dat iemand in een nieuwe situatie kan inschatten of AI hier past, en zo ja, hoe. Dat vraagt om denken, niet om memoriseren.
Gesprek boven toets. Een afgevinkte multiple choice meet niets. Een gesprek over een lastige casus, waarin iemand moet beargumenteren waarom een bepaalde tool wel of niet past, laat in vijf minuten zien of de kennis zit waar ze moet zitten.
De EU AI Act vraagt gedrag, geen handtekening
Artikel 4 van de EU AI Act stelt dat organisaties moeten zorgen voor een 'voldoende niveau van AI-geletterdheid' bij medewerkers die met AI-systemen werken. De wet noemt geen verplichte modules. Geen specifiek certificaat. Geen lijst af te tekenen onderwerpen.
Wat de wet wel vraagt, is aantoonbaar vermogen om AI verantwoord in te zetten. Dat is gedrag, geen papier.
Een organisatie die kan laten zien dat medewerkers oordeelkundig met AI omgaan, voldoet aan de geest van de wet. Een organisatie met alleen e-learning-certificaten en doorgaand schaduw-gebruik voldoet niet. Hoe vol het registratiesysteem ook staat.
De deadline van 2 augustus 2026 nadert. Wie kiest voor de snelle route loopt straks twee risico's tegelijk. Een toezichthouder die de bewijslast niet accepteert. En medewerkers die ondanks alle papierwinkel nog steeds onveilig met AI omgaan.
Hoe herken je welke aanpak je krijgt
Een aanbieder die checklist-training verkoopt, doet vrijwel altijd hetzelfde.
- Een vast curriculum dat overal gelijk is
- Een online module zonder begeleiding
- Een eindtoets met meerkeuzevragen
- Een certificaat ter afsluiting
- Geen meting van gedragsverandering na afloop
Een aanbieder die mensgericht werkt, herkent zich aan andere zaken.
- Een scan vooraf van actueel AI-gebruik in de organisatie
- Programma's die per afdeling verschillen, omdat het werk verschilt
- Werksessies met begeleiding, niet alleen video
- Cases uit het eigen werk, niet uit een algemeen voorbeeldenboek
- Een meetbare verandering in gedrag, drie tot zes maanden na afloop
Het verschil zit niet in de prijs. Vaak is mensgericht goedkoper per medewerker, omdat het sneller leidt tot bruikbaar gedrag en herhaling minder vaak nodig is.
Wat een organisatie nu kan doen
Het zwaarste werk zit niet in de training zelf. Het zit in het kijken voor de training.
Drie stappen om vandaag te starten.
Begin met een korte scan. Welke AI-tools gebruiken medewerkers nu, voor welk werk. Vraag het rechtstreeks, niet via een lange vragenlijst. Loop een paar afdelingen langs en kijk mee. Wat naar boven komt is bijna altijd anders dan wat de directie denkt.
Splits per rol. Een marketeer heeft andere AI-vragen dan een controller. Een HR-adviseur dan een productieleider. Eén training voor iedereen werkt nooit, niet voor de wet en niet voor de medewerker.
Stop met meten op afgeronde modules. Meet op gedrag. Hoe gaan mensen om met een nieuwe AI-vraag drie maanden na de sessie. Welke fouten worden voorkomen. Welke kansen worden gepakt. Daar zit het echte bewijs van AI-geletterdheid, en dat is precies wat de wetgever wil zien.
Tot slot
De EU AI Act-deadline van augustus 2026 nadert. Veel organisaties kiezen voor de snelste route. Een module, een certificaat, een vinkje.
Die route levert papier op. Geen verandering. Geen veiliger gebruik. Geen commercieel voordeel uit AI. En geen geruststelling als de toezichthouder doorvraagt.
Wie wil dat medewerkers AI veilig én slim gebruiken, kiest een andere weg. Iets langzamer in de uitrol, sneller in resultaat. Niet omdat het strenger is, maar omdat het aansluit bij hoe mensen leren en werken.
Mensgerichte AI-geletterdheid wint van procesmatig wegtikken. Iedere keer. In compliance, in gedrag, in commerciële uitkomst.
Benieuwd hoe de AI-geletterdheid in jouw organisatie ervoor staat? Doe de gratis AI-Risicoscan en zie binnen vijf minuten waar je staat ten opzichte van de EU AI Act-deadline.
Ferry Hoes
Ferry Hoes is veelgevraagd spreker en trainer op het gebied van AI-geletterdheid. Hij staat meermaals per maand op het podium voor organisaties zoals a.s.r., VodafoneZiggo en verschillende ministeries. In 2020 won hij de Anti-Discriminatie AI-Hackathon van de Nederlandse overheid.